SANTOK /Zantoch/

Santok nazwany przez Galla Anonima „strażnicą królestwa polskiego”, jest jedną z najstarszych miejscowości w Polsce, której historia sięga VIII w. Pierwszych odkryć archeologicznych w Santoku dokonano w 1884 r., od 1932 r. podjęto regularne badania prowadzone przez Prof. Wilhelma Unverzagta. Po wojnie od 1958 r. prace kontynuowali archeolodzy Zofia Hołowińska oraz Aleksander i Urszula Dymaczewscy.
Gród w Santoku wzniesiony został prawdopodobnie przez Mieszka I w X w. w ujściu Warty i Noteci. Książę dążył bowiem do opanowania Ziemi Lubuskiej i dostępu do ujścia Warty. Po raz pierwszy wymieniany w Kronice Galla Anonima w 1097 r. Po pożarze, który miał miejsce w XI w., za czasów Bolesława Chrobrego, gród odbudowano i powiększono. W czasie królowania Bolesława Krzywoustego grodem zarządzał komes-kasztelan Paweł, którego zadaniem była opieka nad wyprawą misyjną biskupa Ottona z Bambergu w 1124 r. Od 1238 r. gród pozostawał w rękach księcia pomorskiego Barnima I. W 1255 r. część Santoku z zamkiem górnym dostają się w ręce margrabiów brandenburskich, dolny zamek pozostawał w rękach Piastów Wielkopolskich do 1296 r. gdy został zdobyty przez brandenburczyków. Od tego czasu Santok był lennem rodów rycerskich: von Winningen, von Jagow, von Uchtenhagen, von der Osten. W 1365 r. von der Osten oddali zamek jako lenno królowi Kazimierzowi Wielkiemu. W 1370 r. zamek został zdobyty przez Hasso II von Wedel z Krępcewa i w rękach rodu von Wedel pozostawał prawdopodobnie do 1386 r. Od 1397 r. Santok wraz z zamkiem otrzymali joannici jako zastaw od cesarza niemieckiego, Zygmunta Luksemburskiego, margrabiego i jednocześnie króla Węgier. Sam zamek oddany został przez joannitów rycerzowi Henrykowi von Greiffenberg. Od 1402 r. Nowa Marchia, a w tym część Santoka była w rękach Krzyżaków. Na przeciwległym brzegu Otto von der Marwitz z upoważnienia Krzyżaków buduje na Górze Zamkowej nowy zamek w miejscu zwanym Nowym Santokiem. Spór między rycerzami doprowadził do spalenia zamku górnego w 1418 r. a w 1419 r. zamek dolny został zdobyty przez wojska polskie. W 1420 r. zamek ponownie znalazł się w rękach elektora Fryderyka I. Joannici jako dzierżawcy ziemi santockiej odbudowali zamek dolny, gdy górny pozostawał w ruinie. W 1442 r. zamek górny został oddany Ottonowi von der Marwitz. W 1454 r. po odzyskaniu Nowej Marchii przez margrabiów brandenburskich zamki oddane zostały w lenno rodom von der Osten, von Radowitz, von Rülicke. Pod koniec XV w. właścicielami Santoka i zamku była rodzina von Rülicke, w rękach których pozostawał on do końca XVII w. W XV w. Polska straciła Santok na rzecz Brandenburgii, ale w 1793 r. obsadziła urząd kasztelana santockiego. Jako kolejnych  właścicieli Santoka wymienia się rody: von Brederlow, von Cotbus, von Platen, von Strauss, von Ruben, von dem Borne, von Brand, von Zanthier, von Schoening.

W Santoku istniały dwa założenia obronne, które w związku z lokalizacją nazwane zostały: zamkiem górnym, tzw. pomorskim oraz zamkiem dolnym, tzw. wielkopolskim.

ZAMEK GÓRNY

 Prawdopodobnie, założenie zbudowane przez Pomorzan, a wzniesione na przeciwko grodu zbudowanego przez Mieszka I (później odbudowanego i rozbudowanego przez Bolesława Chrobrego) datować można ok. X/XI w. W 1100 r. lub 1101 r. zamek zdobyty został przez młodego Bolesława Krzywoustego. Następnie w 1244 r. odzyskał go i odbudował książę Barnim I. W 1255 r. zamek dostał się w ręce margrabiów brandenbur­skich. Później był wielokrotnie przez nich tracony i odzyskiwany, ale ostatecznie od 1296 r. stał się ich trwałą zdobyczą i pomimo utraty strategicznego znaczenia był lennem rodów rycerskich. W późniejszym czasie zamek, był wielokrotnie burzony, a dzięki staraniu kolejnych właścicieli odbudowywany, najczęściej w formie wieży obronnej (donżonu). Zamek górny znajdował się na wzgórzu, na którym obecnie stoi wieża widokowa.

ZAMEK DOLNY

 Zamek dolny zbudowany został prawdopodobnie przez Mieszka I na terenach nizinnych, położony przy ujściu Noteci do Warty. Na terenie grodu za czasów pierwszych Piastów mieściła się siedziba kasztelana. Za czasów Henryka I Brodatego gród został wzmocniony i rozbudowany. W 1238 r. zamek dolny został zdobyty przez księcia pomorskiego Barnima I, później stracony na rzecz książąt wielkopolskich. Za czasów Przemysła I i II uzyskał na znaczeniu jako przeciwwaga zamku górnego, należącego w tym czasie do margrabiów brandenburskich. Zamek ten był wielokrotnie niszczony i odbudowywany przez kolejnych właścicieli. W 1419 r. zamek dolny został odzyskany przez Polaków, ale na krótko. Po zdobyciu go przez elektora Fryderyka I podczas wyprawy na Polskę został spalony. Odbudowany przez joannitów w formie obronnej wieży mieszkalnej. Zniszczony w XVI w., nieodbudowany.