Wieś położona w gminie Stepnica powiatu goleniowskiego. Założona w 1777 roku jako kolonia olęderska. W 1870 roku mowa o majątku z siedzibą dworską, w latach 60-tych XIX wieku własność rodziny Ferno, właścicieli majątku w Recławiu. W spisie majątków z 1910 roku właścicielem majątku A i C o powierzchni 253 ha gruntów był Oskar Ferno. W spisie z 1928 roku administratorem dóbr był H.Zander. W południowo-zachodniej części wsi położony był folwark. Obecnie bez śladu po majątku.
Ż
ŻARNOWO /Altsarnow/
Wieś położona w gminie Stępnica powiatu goleniowskiego. Po raz pierwszy wzmiankowana w 1280 roku(Zarnowe) oraz w latach 1291(Zarnow), 1318(Villa Zarnow). W 1394 roku książę Bogusław VIII potwierdził, że Ludecke von Massow sprzedał połowę wsi klasztorowi wolińskiemu. W tym samym roku książę Warcisław VII sprzedaje pozostałe dobra należące do Ludolfa vom Massow, pozostawiając majątki rodów von Muckerwitz oraz von Zastrow. W 1469 oraz w 1654 roku nadal część wsi należy do rodziny von Zastrow. W XVIII wieku wieś podzielona pomiędzy rody: von Zastrow, von Flemming z Rzystnowa oraz von Zastrow z Łąki. W 1811 roku Castner, wysokiej rangi urzędnik państwowy kupił majątek-folwark. Na mapie z 1784 roku folwark położony był w północno-zachodniej części wsi. Na mapach z końca XIX wieku nie ma śladu po folwarku. Prawdopodobnie majątek został rozparcelowany może po 1820 roku.
ŻELAZNO /Eisersdorf/
Wieś położona w gminie Kłodzko powiatu kłodzkiego. W XIV wieku wieś należała do rodu von Pannwitz. Podzielona w późniejszych latach na kilka majątków gdzie do wojny trzydziestoletniej część wsi nadal była w rękach rodu von Pannwitz. W 1350 roku część należała do rodziny von Glubos, którą zakupił biskup praski Arnošt z Pardubic i przekazał klasztorowi augustianów z Kłodzka. Kolejna część należała do wójta Bystrzycy Kłodzkiej, Rückera. Część badaczy uznaje, że wybudował on we wsi wieżę obronną, część uważa, że wieżę postawił Jacob Stanke von Koritaua, burgrabia zamku w Bystrzycy Kłodzkiej w latach 80-tych XV wieku. W 1597 roku majątek augustianów przejęli jezuici, którzy w czasie wojny trzydziestoletniej przejęli majątek po rodzinie von Pannwitz. Po kasacie zakonu częste zmiany właścicieli. W 1788 roku część dolna Żelazna należała do Johanna Karla Pelcke. W 1794 roku należała do Franza Arbogasta Hoffmann, który wzniósł barokowo-klasycystyczną rezydencję. Po jego śmierci wdowa po nim w 1808 roku wyszła za mąż za pułkownika Alberta von Biberstein, który w 1835 roku sprzedał majątek Hermannowi Dietrichowi von Lindheim(*1791-+1860). W 1860 roku majątek zakupił Hugon von Lӧbbecke(zm.1901r.). Rodzina von Lӧbbecke posiada majątek do 1945 roku. W 1905 i 1921 roku właścicielem był Siegfried von Lӧbbecke. Po wojnie nieuszkodzony pałac służył jako składnica muzealna. W 1952 roku pałac zaadoptowano na ośrodek wypoczynkowy huty Bobrek z Bytomia. W 1994 roku własność Centrali Zaopatrzenia Hutnictwa S.A. z Katowic, później własność prywatna. Obecnie pałac wystawiony na sprzedaż.
Drugi majątek zw. Ober Eiserdorf od połowy XIX wieku należał do Ernsta hrabiego von Münchhausen. W 1905 roku właścicielami majątku byli: Sophie hrabina Finck von Finckenstein, Hertha baronowa von Münchhausen i Martha von Roeder. W 1921 roku dobra w rękach Heinricha hrabiego Finck von Finckenstein i Marthy von Roeder.
Majątek Eiserdorf w 1905 roku należał do Paula Ullricha, w 1921 roku do Fritza von Kiru.
PAŁAC-Żelazno Dolne(Nr109)
Pałac zbudowany w latach 1797-1798 w miejscu starszej budowli zniszczonej w czasie wojny trzydziestoletniej. Przebudowany w 1869, 1883 i 1908 roku. Murowany, dwuskrzydłowy zbudowany na planie zbliżonym do litery „L”, dwukondygnacyjny, kryty dachem mansardowym. Przed pałacem park krajobrazowy z XIX wieku. Za pałacem budynki folwarczne.
Żelazno Górne
WIEŻA RYCERSKA
Wzniesiona w XIV lub XV wieku, przebudowana 1 689 i 1727 roku, murowana z kamienia łamanego, zbudowana na planie kwadratu, czterokondygnacyjna, niepodpiwniczona, kryta dachem siodłowym. W 1966 roku remontowana. Przez następnych 20 lat pod opieką harcerzy z Żelazna. Obecnie własność prywatna.
PAŁAC VON MÜNCHHAUSEN(Nr 63)
Eklektyczny, z przewagą detali neorenesansowych wzniesiony w drugiej połowie XIX wieku. Przebudowany na przełomie XIX i XX wieku i prawd. w drugiej połowie XX wieku. Murowany z cegły, trzykondygnacyjny, kryty dachem czterospadowym, z ośmioboczną wieżą. Pałac w otoczeniu parku z XIX wieku. Własność prywatna. Obecnie nieużytkowany.
ŻELISŁAW /Silber/
Wieś położona w gminie Małomice powiatu żagańskiego. Wzmiankowana w 1433 roku kiedy należała do baronów von Kittlitz z Małomic. Później dość częste zmiany właścicieli. Wymienieni: von Penzig z Rudawicy(1516)-posiadali część gruntów we wsi do 1550 roku, von Schӧnaich z Miłowic i Lipinek Łużyckich(1533), baronowie von Kittlitz z Małomic(1536-1680), książęta żagańscy(1680-1940).
WIDOK NA FABRYKĘ I ZAŁOŻENIE DWORSKIE?
ŻARCZYN /Gross Schönfeld/
Wieś położona w gminie Widuchowa powiatu gryfińskiego. Początki wsi sięgają średniowiecza. We wsi majątek należący do władcy Prus, w 1870 roku do skarbu państwa, mający 692 ha gruntów. Do 1939 roku nadal własność państwa pruskiego. Dzierżawiony. W 1910 roku majątek liczący 719,61 ha gruntów dzierżawiony przez rodzinę Niemann. W 1928 roku majątek liczący 557 ha gruntów dzierżawiony przez Johanna Riemann.
DWÓR
W południowo-zachodniej części wsi położony był zespół dworski. Dwór nie istnieje. Zachowały się zabudowania gospodarcze, resztki parku dworskiego oraz mur okalający założenie.
ŻABÓWKO /Klien Sabow/
Wieś położona w gminie Nowogard powiatu goleniowskiego. W XVIII wieku wie była własnością rody von Lockstӓdt. Po śmierci porucznika Johanna Friedericha von Lockstӓdt wdowa Flora Charlotta, z domu Mauen wychodzi za mąż za porucznika Christiana Philippa Wilhelma Kopp. Po jego śmierci w 1766 roku majątek dziedziczą 3 jego córki. W połowie XIX wieku majątek jest w posiadaniu rodziny Steffenhagen(1845-1862). W latach 70-tych majątek należy do rodu von Kobelsdorff-Brenckendorf. W 1870 roku dobra obejmowały 1732 mórg ziemi a w 1879 roku 442,30 ha gruntów. W 1905 roku majątek posiada rodzina Mengel. Przed 1910 roku doszło do parcelacji majątku. Ostatnim właścicielem resztówki z dworem była rodzina von Puttkamer-wzmiankowany Franz Joachim von Puttkamer.
ŻABOWO /Gross Sabow/
Wieś położona w gminie Nowogard powiatu goleniowskiego. Wzmiankowana w 1220 roku. W tym czasie stała się własnością kołobrzeskiej kolegiaty. Od 1321 roku była częścią dóbr hrabiów von Eberstein. W 1521 roku majątek dzierżawiony przez rodzinę von Plӧtz. Po śmierci ostatniego z rodu w 1663 roku dobra przejmuje domena państwowa. Do 1778 roku właścicielem dóbr był Johann Adolph von Lockstӓdt, który przekazał majątek państwu pruskiemu. W 1813 roku dobra dzierżawił Friedrich Backhaus. Od 1825 roku Majątek w posiadaniu rodziny Robe. Na początku XX wieku majątek w rękach rodziny Schwabe.
W części południowo-zachodniej położony był majątek ziemski.
ŻYCHLIKOWO /Siegelkow/
Wieś położona w gminie Przybiernów powiatu goleniowskiego. Po raz pierwszy wzmiankowana w 1317 roku(Zyckelkow) oraz w 1408(Sygelkow). Należała do rodu von Kӧller. W 1375 roku właścicielem był Arnold von Kӧller, zamieszkujący miejscowy zamek. Posiadają dobra do XVIII wieku. W 1735 roku wieś należy do Bogislausa Henninga von Kӧller. W drodze dziedziczenia około 1756 roku dobra otrzymuje Bogislav Ernst von Wedel, syn córki siostry Bogislausa Henninga von Kӧller Marie Helene von Podewils, z domu von Münchow. Po jego śmierci 08.03.1756 majątek przechodzi na jego brata, kapitana Friedericha Wilhelma von Wedel, który umiera 08.02.1764 roku. Po nim dobra odziedziczył Lorenz George von Wedel(*1702-+17.08.1780), dwukrotnie żonaty:1. Charlotte Luise von Papstein(+1742), 2.Dorothea Friederike hrabianka von Schlippenbach(*1715-+1774). Miał dwóch synów: Otto von Wedel(*13.06.1752-+02.10.1808) i Ernsta von Wedel(*10.05.1757-+01.02.1827). Dnia 06.10.1777 roku sprzedaje wieś Alexandrowi Heinrichowi von Wrede, który jest zresztą synem Marie Helene von Podevils, po drugim mężu, von Wrede. Od wdowy po Aleksandrze majątek w roku 1781 zakupił duński generał piechoty Georg Ludwig von Kӧller-Banner(1728-1811). Drogą dziedziczenia dobra przechodzą w ręce Hansa Georga Alexandra Friedricha von Kӧller(*10.05.1752-+30.03.1820), syna Friedricha Augusta, ożenionego z Caroline Eleonore von Posern. Po nim dobra odziedziczył jego syn, Matthias von Kӧller(*30.11.1797-+23.05.1883), ożeniony z Juliane Mathilde von Wedel(1803-1859). Miał z nią dwóch synów: Georga Ernsta Maximiliana von Kӧller(1823-1916) i Ernsta Matthiasa von Kӧller(1841-1928). W 1870 roku majątek obejmował 3243 morgi ziemi a w 1879 roku, kiedy majątek należał do Ernsta Matthiasa obejmował 817,27 ha ziemi. W 1910 roku Własność Georga von Kӧller a dobra liczyły 847 ha gruntów. W 1928 roku majątek posiadali Hans Joachim von Kӧller i Georg Alfred von Kӧller a dobra obejmowały 827 ha ziemi. Posiadali majątek do 1945 roku. Ostatnim właścicielem dóbr był Hans Joachim von Kӧller-Kantreck.
ZAMEK
Niedaleko wsi znajdują się ruiny zamku von Kӧller oraz cmentarzysko kurhanowe o pow. 1,90ha. Początki zamku sięgają 1170 roku, kiedy został zburzony przez wojska króla Danii Waldemara I. Odbudowany wzmiankowany w 1428 roku. W 1939 roku na wzgórzu zachowane były mury grubości ok. 3m, otaczające plac o wymiarach 29×33 m, w obrębie których w ich południowo-wschodnim narożniku znajdowała się wieża. Samo wzgórze chronione wałami i fosą.
ZESPÓŁ DWORSKI
W południowej części wsi położony był majątek ziemski. Po zespole zachował się budynek gospodarczy
ŻAGANIEC /Hermsdorf/
Wieś położona w gminie Iłowa powiatu żagańskiego. W 1412 roku była własnością rodu von Lessnow(Leslau, Lessel) z Płot. W latach 1533-1551 należała do rodu von Niesemeuschel z Bogaczowa a w 1564 roku była własnością rodziny von Blanckenstein z Lubieszowa. Już w 1568 roku właścicielem wsi jest rodzina von Schlichting z Obiszowa. W latach 1565-1678 Żaganiec należał do rodu von Schellendorf z Iłowej. W 1678 roku wieś w rękach Pani von Friesen z Iłowej, kolejno hrabiów von Promnitz w 1681 roku. Od 1750 roku dobra posiadają książęta żagańscy.
ŻAKÓW /Saatz/
Była wieś w gminie Iłowa powiatu żagańskiego, obecnie dzielnica Iłowej. W latach 1392-1562 wieś należała do rodziny von Oppel. W latach 1562-1669 wieś należała do rodu von Schellendorf kolejno z Zagrodna, Pause(obecnie część wsi Dobra n/Kwisą oraz Ług koło Góry Śląskiej. Do 1844 roku należała do właścicieli Iłowej: von Schellendorf, von Friesen, von Promnitz, von Kospoth. Później dość częste zmiany właścicieli. Wymienia się rodziny: Strutz z Konina Żagańskiego(1844), Pani von Gersdorf z Drezna i Pani von Stephany z Kӧtschenbrӧda, obie z domu Strutz(1894), Manger z Konina Żagańskiego(1894), Bank Ziemny z Berlina(1903), Manger(1905), Gerlach(1906), Vlaas z Sӧrnewitz z ok. Miśni(1907), Pfeiffer(1909), Borchardt(1909), Wieschendorf(1909), Hübner z Frankfurtu n/Odrą(1911), Albrecht z Berlina (1919), Brandin(1919), von Ulrici z Kłopotowa(1920), Meyer(1922), Winckler z Iłowej(1929-1940).
W północnej części wsi znajdował się majątek. Obecnie na terenie byłego folwarku szkółka krzewów ozdobnych.
ŻENICHÓW /Schöneiche/
Wieś położona w gminie Gubin powiatu krośnieńskiego. Obecnie przedmieście Gubina. Początki wsi sięgają XIII/XIV wieku, kiedy to mowa była o folwarku z zamkiem-dworem obronnym na wodzie, rozebranym w XV wieku. Po raz pierwszy wymieniony dopiero w 1670 roku. W XVI wieku wieś była lennem rodziny Prüfer. Później należała ro rodu von Schӧnaich– wzmiankowany Johann Georg. W latach 1653-55 należała do rodziny von Lochamnn. Później wymienia się: von Vorhauer(1655-1663), von Schlieben(1664), von Breitenbach(1699-1759), von Falkenhayn(1761-1777), von Carlsburg(1777-1851)- wzmiankowany Walrad Friedrich Gustaw urodzony w 1751 roku oraz Eva Wilhelmine Charlotte z domu von Schoenermark, zmarła w 1840 roku a także Friedrich Heinrich Gustaw zmarły w 1849 roku, von Zawadski(Zawadzky)(1851, 1853)- wymieniona Anna Gustave Luise, z domu von Carlsburg, zmarła w 1880 roku. W 1857 roku wymieniona w spisie majątków jako Pani von Zawadka- chodzi o Panią von Zawadzky. W 1879 roku majątek o areale 158,30ha należał do rentiera Wilhelma Kluge. Od 1896 roku majątek o powierzchni 70,50ha posiadał berliński kupiec Reinhold von Mocki, zmarły w 1911 roku. W 1914 roku majątek obejmował 71ha gruntów i należał do Paula Liedke. W 1929 roku właścicielem majątku był niejaki Fleischel.
W części wschodniej, na wodzie położone było założenie dworskie, budynki rozebrane na początku XX wieku.


















































